FHA - Félag háskólakennara á Akureyri 1992-2009
FHA var stofnað árið 1992 eftir nokkra undirbúningsfundi sem kjaranefnd starfsmanna
efndi til í febrúar sama ár. Stofnfundi, sem var boðaður 21. febrúar til að ræða uppkast að lögum, var frestað til 28. febrúar og
þá voru fyrstu lög félagsins samþykkt. Formleg stofnun fór fram á framhaldsfundi 6. mars og var þá kjörin stjórn, samninganefnd
og endurskoðendur. Þrátt fyrir nafnið voru stofnendur ekki einungis kennarar heldur allir háskólamenntaðir starfsmenn Háskólans á Akureyri.
Fyrstu prófessorarnir voru ráðnir 1997 innan vébanda félagsins en stofnuðu sérstakt félag (Félag prófessora á Íslandi)
1999 með prófessorum við Kennaraháskóla Íslands og Landbúnaðarháskóla Íslands um leið og laun þeirra og önnur
starfsskilyrði voru ákvörðuð af kjaranefnd, sem var reyndar lögð niður snemma á árinu 2007. Allir aðrir háskólamenn við HA eru
enn í FHA: Kennarar (aðjúnktar, lektorar, dósentar) og annað starfsfólk (við rannsóknir, stjórnsýslu eða
þjónustu).
Í upphafi voru skráðir félagar 19 en stofnfélagar töldust allir sem gengu í félagið fyrir aðalfund 23. október 1992 og voru þeir þá 23. Á vormisseri 2009 eru félagsmenn hins vegar um það bil 150.
Fyrsta stjórnarkjör
Stjórnin sem kosin var á stofnfundinum 6. mars 1992 var þannig skipuð:
Formaður: Þórir Sigurðsson.
Varaformaður: Elsa Björk Friðfinnsdóttir.
Ritari: Sigþór Pétursson.
Gjaldkeri: Stefán G. Jónsson.
Meðstjórnandi: Astrid Margrét Magnúsdóttir.
Varamenn: Anna Þóra Baldursdóttir, Kristján Kristjánsson.
Endurskoðendur: Halldór Árnason, Sigrún Magnúsdóttir.
Í samninganefnd voru kjörnir: Hermann Óskarsson (formaður), Helgi Bergs og Þórir Sigurðsson.
Vettvangur
Upphaf FHA má rekja til stofnunar Háskólans á Akureyri sem tók til starfa haustið 1987 en var ekki stofnaður formlega
með lögum fyrr en árið eftir. Fyrsta skólaárið voru nemendur rúmlega 50 í tveimur deildum. Í upphafi var ráðinn
forstöðumaður háskólakennslunnar (sem síðar varð rektor), tveir námsbrautarstjórar (síðar forstöðumenn deilda) og
skrifstofustjóri auk aðstoðarfólks og 26 stundakennara. Skólaárið 2008-2009 eru nemendur nálægt 1500 í þremur deildum sem voru
sex fyrir nýlegar skipulagsbreytingar og fastráðnir starfsmenn hátt á annað hundrað.
Viðurkenning
Frumraun fyrstu stjórnar var að tilkynna stofnun félagsins og fá viðurkenningu fjármálaráðuneytisins
sem stéttarfélag og samningsaðili. Fjöldi háskólamenntaðra starfsmanna við skólann var strangt tekið ekki nægilegur samkvæmt
lögum en fyrir atbeina góðra manna féllst ráðuneytið á að semja beint við sérstakt félag sem yrði stofnað. Jafnframt
sótti félagið um inngöngu í Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna (BHMR) sem nú heitir Bandalag háskólamanna (BHM).
Fyrsta baráttumálið var að gera sjálfstæðan kjarasamning.
Útgarður
Fyrstu starfsmenn skólans leituðu inngöngu í Félag háskólakennara við Háskóla Íslands í
Reykjavík en var synjað. Fengu þeir inni í Útgarði sem er félag háskólamanna á ýmsum vinnustöðum. Útgarður
var því stéttarfélag háskólamenntaðra starfsmanna HA fram að stofnun FHA og reyndist vel þessi fyrstu ár. BHM var einnig traustur
bakhjarl.
Kjaramál
Aðalviðsemjandi félagsins var og er fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Fyrsti
kjarasamningurinn var undirritaður 30. október 1992 og samþykktur á félagsfundi 10. nóvember. Þessi samningur var í aðalatriðum
hliðstæður samningum kennarafélaganna í Háskóla Íslands og Kennaraháskóla Íslands. Þó þurfti að berjast
fyrir lagabreytingu um framgangskerfi og tókst það 1994. Ákvæði um vinnumat vegna yfirvinnu við stjórnun og rannsóknir var í
fyrsta samningnum en ekki var veitt fé í slíkan sjóð fyrr en 1994. Framlag í vinnumatsjóð stóð nánast í stað í 10
ár, en nú liggur fyrir samþykkt bókun í háskólaráði um að það aukist í áföngum árin 2005-2008 og
verði að lokum í samræmi við það sem tíðkast í öðrum ríkisháskólum. Svipaður
ársmatsjóður fyrir aðra en kennara var stofnaður 2007.
Árið 1997 var jafnframt gert svonefnt aðlögunarsamkomulag við yfirstjórn skólans. Árið 2001 fylgdi stofnanasamningur milli skólans og félagsins (í stað aðlögunarsamkomulagsins) aðalkjarasamningnum og var hann endurnýjaður 2004, 2006 og 2008.
Almenn ákvæði um verkfallsrétt, vinnutíma, veikindi, lífeyri, orlof og fleira eru svipuð og annarra opinberra starfsmanna. Stigamat, sem fyrst var samið um 1997, tekur til menntunar, árangurs og reynslu í starfi. Með því geta félagsmenn klifið launastigann þótt hægt gangi. Samningar sem voru gerðir á árunum 2005-2006 og giltu til vors 2008 voru framlengdir óbreyttir í aðalatriðum til vors 2009.
Launasaga
Sennilega halda margir að háskólakennarar séu hálaunastétt en eftirfarandi saga staðfestir það ekki: Einhvern tíma
á fyrstu árum skólans var auglýst kennarastaða sem ungur maður og vel menntaður hafði hug á. Hann var nýkominn frá námi
erlendis og heimsótti skrifstofustjórann til að spyrjast fyrir um starfið. Eftir almennt spjall spurði hann auðvitað um launin. Skrifstofustjórinn mundi
það ekki nákvæmlega en minnti að þau væru „kringum 144“. Þá kom hik á væntanlegan umsækjanda sem sagðist hafa
fengið tilboð frá einkafyrirtæki um tvöföld þessi laun, það er að segja nálægt 288 þúsundum króna á
mánuði. Ekki varð því af ráðningu þessa ágæta manns.
En skrýtlan er sú að skrifstofustjórinn átti við að launin væru líklega í launaflokki nr. 144 en það kerfi þekkti hinn
ekki. Launin sjálf voru á þessum tíma ekki nema helmingur af þeirri tölu, það er um það bil 72 þúsund krónur á
mánuði. Tilboðið var því í reynd fjórfalt! Vonandi er þetta hlutfall hagstæðara Háskólanum á Akureyri um
þessar mundir.
Núverandi stjórnendur (eftir aðalfund 8. júní 2009)
Formaður: Helgi Gestsson.
Varaformaður:
Gjaldkeri:
Ritari: Páll Björnsson
Meðstjórnandi:
Varamenn: Finnur Friðriksson, Kjartan Ólafsson.
Skoðunarmenn ársreiknings: Stefán Jóhannsson, Stefán B. Gunnlaugsson.
Samninganefnd: Helgi Gestsson (formaður), Kristín Dýrfjörð, Hjördís Sigursteinsdóttir..
Samstarfsnefnd: Hjalti Jóhannesson, Sigurbjörg Rún Jónsdóttir, Þórir Sigurðsson.
Trúnaðarmenn: Finnur Friðriksson, Hafdís Björg Hjálmarsdóttir, Jóhann Örlygsson.
Formenn frá upphafi
Helgi Gestsson var kjörinn formaður á aðalfundi í júní 2009 og tók hann við af Kjartani
Ólafssyni sem hafði gengt embættinu í eitt ár. Á undan honum gengi Þórir Sigurðsson formannsstarfinu en hann var einnig
fyrsti formaður félagsins og gengdi formennsku í samtals 11 ár: 1992-1995 og 2000-2008. Aðrir formenn í 18 ára sögu félagsins voru:
Anna Þóra Baldursdóttir (eitt ár), Hjörtur H. Jónsson (eitt ár), Ingi Rúnar Eðvarðsson (tvö ár) og Kristín
Aðalsteinsdóttir (eitt ár). Auk þess sinntu varaformennirnir Árún. K. Sigurðardóttir og Ólafur Jakobsson störfum formanns í
fjarveru hans í nokkra mánuði hvert.
Samningsstaða
Kjarasamningar félagsins skiptast í aðalatriðum í tvennt: Í fyrsta lagi eru sameiginleg réttindamál og almenn
launatafla í aðalkjarasamningi með öðrum aðildarfélögum Bandalags háskólamanna og í öðru lagi ýmis sérmál
við yfirstjórn skólans í stofnanasamningi. Aðalkjarasamningur, sem gilti frá 1. febrúar 2005 til 30. apríl 2008, var samþykkur í
almenntri atvkæðagreiðslu 24. apríl 2005 og framlengdur án mikill breytinga frá 1. júní 2008 til 31. mars 2009. Í honum er upphaflega
gert ráð fyrir um 20% meðallaunahækkun í áföngum á samningstímanum og nýrri launatöflu eftir endurskoðun stofnanasamnings fyrir
1. maí 2006. Í framlengingunni hækkuðu allar launatöflur jafnt um 20 þúsund krónur á mánuði auk 2,2% hækkunar.
Önnur breyting, sem orkar tvímælis, er að svonefndur vísindasjóður (1,5% af grunnlaunum) féll niður.
Samstarfsnefnd félagsins og skólans hóf viðræður um breytingar á stofnanasamningi í janúar 2006 með það markmið að hann yrði sambærilegur við samninga í öðrum ríkisháskólum. Fulltrúar skólans í nefndinni lýstu snemma yfir því að fjárhagurinn þyldi ekki sömu breytingar og vitað var um í hinum skólunum nema til kæmi auka fjárveiting. Lengi var vonast til að slík beiðni yrði samþykkt af ráðherrum menntamála og fjármála, en þær vonir brugðust síðla sumars. Um haustið var loksins smaið um að ná markmiðinu í áföngum: 1. maí 2006, 1. janúar 2007 og 1. maí 2007. Skrifað var undir þennan nýja stofnanasamning á fundi samstarfsnefndar 28. september 2006. Nefndin hélt áfram að fjalla um stigamat annarra en kennara (svokallað SKREF að fyrirmynd Háskóla Íslands) sem tengist ársmatssjóði og lauk því sumarið 2007. Enn verða þó ýmis hlunnindi betri í hinum skólunum, einkum Háskóla Íslands.
Sérstakt mál í stofnanasamningnum er 2% aukning kennsluskyldu (og samsvarandi minnkun stjórnunarskyldu) samkvæmt samkomulagi til þriggja ára frá 2005 í þeim tilgangi að létta fjárhag skólans. Á móti skyldu koma þóknun fyrir nefndarstörf sem skilgreind voru á minnisblaði um stjórnarskyldu frá 2001. Skráning þessara starfa fórst fyrir og ræddi samstarfsnefndin möguleika á leiðréttingu fyrir upphaf haustmisseris 2008, en á vormisseri 2009 á enn eftir að ljúka málinu. Að öðru leyti er stofnanasamningurinn frá 2006 enn í gildi í öllum atriðum.
Töluverð hækkun lægstu launa fékkst með þessum samningum, þótt verðbólga rýrir hana ef til vill verulega, en meginvandi stéttarinnar er að grunnlaun eru of lág til að laða ungt fólk með langt nám að baki til starfa. Yfirvinna hefur verið töluverð vegna manneklu og lyft heildarlaunum en slíkt ástand er ekki vænlegt til frambúðar. Það á einkum við um kennara, sem eru stærsti hópurinn innan félagsins, og kemur í veg fyrir að þeir geti einbeitt sér að öðru en kennslu, en starfsskylda þeirra skiptist nokkurn veginn til helminga milli kennslu annars vegar og rannsókna og stjórnunar hins vegar. Þannig er hætt við að íþyngjandi kennsluálag dragi úr rannsóknarvirkni og seinki launahækkunum og framgangi.
Reglurnar í stofnanasamningnum um stigamat eru ekki hagstæðar byrjendum. Þeir verða að sætta sig við að grunnlaun standi nánast í stað í mörg ár. Brýnt er að breyta þessu í næstu samningum til að nýir starfsmenn lokist ekki inni í yfirvinnuhring og staðni í starfi.
Leyfi til rannsókna eða starfsþjálfunar á nokkurra ára fresti eru mikilsmetin hlunnindi sem gera háskólastörf eftirsóknarverð. Þessi leyfi eru aðeins heimild stjórnenda samkvæmt kjarasamningnum en ættur að vera réttur starfsmanna. Þetta er dæmi um kjaramál sem standa þarf vörð um þegar upp koma hugmyndir um skammsýnar aðhaldsaðgerðir í rekstri skólans. Árið 2005 var um það bil helmingi umsókna um þessi leyfi hafnað. Því var mótmælt harkalega á félagsfundum og vandinn ræddur af mikilli alvöru við yfirstjórn. Árið 2006 var tiltölulega fáum synjað og 2007 brá svo við að allir sem skiluðu gildum umsóknum fengu jákvæð svör, en árið 2008 fengu margir synjun. Árið 2009 tók steininn úr þegar ekki var tekið við neinum umsóknum fyrir árið 2010 og öllum leyfum sem búið var að samþykkja á haustmisseri 2009 frestað. Það er með öllu óviðunandi að ekki sé hægt að treysta á úthlutun rannsóknaleyfanna samkvæmt þeim reglum sem um þau gilda. Hægur vandi ætti að vera að áætla fram í tímann hve margir ávinna sér þennan ,,rétt" og hve mikill kostnaður fylgir. Stjórn félagsins hefur reyndar lengi talið að yfirstjórn ofmeti kostnaðinn en ekki fengið að sjá reikninsskil ti lað bera saman áætlaðan og raunverulegan kostnað.
Framtíðarsýn
Samkvæmt lögum félagsins er hlutverk þess ekki einungis að semja um kaup og kjör, heldur er því
jafnframt ætlað að auka menntun, bæta vinnuaðstöðu og efla rannsóknir. Þótt félagið hafi, eins og skólinn, margfaldast á
stuttum tíma er það enn fámennt. Félagsstörfin hafa að miklu leyti verið sjálfboðavinna og vegna anna við skipulagningu kennslu,
rannsókna og þjónustu í nýrri stofnun var ekki mikið næði til að hugsa um langa framtíð fyrstu árin. Árið 2003 var
þó samþykkt á aðalfundi að greiða þóknun fyrir stjórnar- og nefndarstörf á vegum félagsins og 2006 að starf formanns
verði launað sem 20% starfshlutfall.
Þótt kjarabarátta sé ekki eins hörð um þessar mundir og á liðinni öld gegna stéttarfélög enn mikilvægu hlutverki í réttvísu samfélagi. Í því sambandi verður ekki hjá því komist að minnast á uppsagnir þriggja félagsmanna vorið 2006. Þær voru sagðar liður í endurskipulagningu sem hófst haustið áður. Stjórn félagsins mótmælti þessum uppsögnum, einkum einni þeirra þar sem menntun, reynsla og hollusta við skólann voru virt að vettugi. Auk þess taldi stjórnin þau rök, sem tilgreind voru, stangast á við staðreyndir. Skorað var á rektor og háskólaráð að endurskoða þessa ákvörðun og leita vægari ráða til að ná nauðsynlegri hagræðingu, en allt kom fyrir ekki. Í framhaldi af árangurslausum samtölum og bréfaskiptum við rektor um sumarið og fram á haust spurði formaður félagsins um starfsmannastefnu og siðareglur skólans á ársfundi í desember 2006, en fékk fátækleg svör. Á vormisseri 2007 blasir við að einn þeirra sem eiga í hlut muni leita réttar síns fyrir dómstólum með siðferðilegum og fjárhagslegum stuðningi félagsins, enda liggur fyrir rökstutt álit laganefndar Bandalags háskólamanna á þá lund að uppsögn hans hafi verið ólögmæt. Því áliti hafnaði stjórn háskólans án skýringa í febrúar, þegar henni var gefinn kostur á að leysa málið með því að viðurkenna mistök og leiðrétta þau. Þetta mál hefur haft afar neikvæð áhrif á starfsanda innan skólans, spillt fyrir samskiptum starfsmanna og stjórnenda og rýrt orðstír utan skólans. Málaferli munu ekki auka hróðurinn og sættir væru því æskileg málalok en við skólaslit 2007 er ekki líklegt að þær náist. Reyndar hafði borið á því áður að ákvarðanir um hagsmuni kennara væru teknar án samráðs eða samvinnu við kennarafélagið. Það hefur þó frá upphafi reynt að sýna skilning á aðhaldi við rekstur skólans í trausti þess að gagnkvæmur skilningur væri á hagsmunum þessara aðila. Nauðsynlegt er að meiri umræða fari fram um stefnumarkandi ákvarðanir í þeim tilgangi að niðurstöður verði ásættanlegar í skólasamfélaginu.
Á árinu 2009 lítur út fyrir að kaupmáttur launa flestra Íslendinga minnki töluvert í kjölfar fjármálahrunsins á síðasta fjórðungi ársins 2008, gengisfalls og verðbólgu. Hvað varðar háskólastarfsmenn hófst þú þróun rreyndar tveimur eða þremur árum fyrr þegar launahækkun samninganna gufaði að veruleyti upp. Horfur á næstu árum eru ískyggilegar með fyrirhuguðum samdrætti í menntamálum og öðrum umsvifum ríkisins og fyrirsjáanlegt að stéttarfélög verði að stilla kröfum sínum í hóf og jafnvel að sætta sig við raunlaunalækkun til að tryggja starfsgrundvöll og atvinnuöryggi til frambúðar. Hugsanlegt er að samvinna við aðra háskóla, ef til vill sameining, komi til álita í hagræðingaskyni. Slíkar hugmyndir eru ekki fráleitar, en nauðsynlegt er að standa vörð um sjálfstæði og sérstöðu Háskólans á Akureyri - ef þær vera á baugi.
Á næstu árum má búast við að skólinn þenjist ekki eins hratt út og undanfarin ár en verði fjölbreyttari og flóknari. Félagið ætti að vera virkara í stefnumótun og þróun skólans. Til bóta væri að félagið fengi eigin skrifstofu og sérstakan starfsmann til að sjá um daglegan rekstur. Þá fengi stjórnin meiri tíma og fleiri tækifæri til að horfa fram á veginn. Þekking sú og reynsla sem fólgin er í Félagi háskólakennara á Akureyri er fundinn fjársjóður og mætur mannauður sem þarf að erja - háskólanum og samfélaginu til hagsældar og farsældar.
Heimildir
Skjalasafn Félags háskólakennara á Akureyri, 1992-2007.
Þróunarnefnd Háskólans á Akureyri: Skýrsla, 1992.
Árbækur og Ársskýrslur Háskólans á Akureyri, 1987-2005.
Kennsluskrár Háskólans á Akureyri, 1987-2007.
Vefur Háskólans á Akureyri: http://www.unak.is
